කොටස් වෙළඳපොලේ ආයෝජනය කිරීම යනු ලොතරැයියක් ඇදීමක් නොවේ. කවුරුහරි "මේ කොටස නගිනවා, ඉක්මනින් ගන්න" කිවූ පමණින් මුදල් යෙදවීම ආයෝජනයක් නොව සූදුවකි. ඔබ Atrade (ඊලග ලිපියෙන් කතා කරමු) යෙදුම විවෘත කර කොටසක් මිලදී ගැනීමට පෙර, අනිවාර්යයෙන්ම එම සමාගමේ තත්ත්වය පරීක්ෂා කර බැලිය යුතුය. එයට "මූලික විශ්ලේෂණය" (Fundamental Analysis) යැයි කියනු ලැබේ.
නමුත් ඊට පෙර, ආයෝජන ලෝකයේ නිතරම භාවිතා වන, අනිවාර්යයෙන්ම දැනගත යුතු වචන කිහිපයක් සරලව තේරුම් ගනිමු.
1. ආයෝජන ලෝකයේ නිතර ඇසෙන වචන (Investment Vocabulary)
කොටස් වෙළඳපොල සම්බන්ධ වචන
Share / Stock (කොටස)
සමාගමක අයිතියෙන් කුඩා කොටසක්. මෙය මිලදී ගත් විට ඔබත් එම සමාගමේ සම-අයිතිකරුවෙකි.
CDS Account (මධ්යම තැන්පතු ක්රමය)
ඔබ මිලදී ගන්නා කොටස් ඉතා ආරක්ෂිතව ඉලෙක්ට්රොනික ක්රමයට තැන්පත් කර තබා ගන්නා ගිණුමයි. (ඔබ මෙය Stockbrocker අයතනයක් හරහා විවෘත කර ගත යුතුයි).
Dividend (ලාභාංශ)
සමාගමක් වසරක් අවසානයේ ලබන ලාභයෙන්, කොටස්කරුවන්ට (ඔබට) මුදලින්ම බෙදා දෙන කොටසයි. මූල්ය නිදහසට යන ගමනේ ප්රධානම ආදායම මෙයයි.
Capital Gain (ප්රාග්ධන ලාභය)
අඩුවට කොටසක් මිලදී ගෙන (උදා: රු. 10 ට), එය ඉහළ මිලකට (උදා: රු. 15 ට) විකිණීමෙන් ලබන ලාභය.
Bull Market (ගොන් වෙළඳපොල)
කොටස් මිල ගණන් සහ වෙළඳපොල දිගින් දිගටම ඉහළ යන, ආයෝජකයින් සතුටින් සිටින කාලය.
Bear Market (වලස් වෙළඳපොල)
අර්බුද නිසා කොටස් මිල ගණන් දිගින් දිගටම පහත වැටෙන කාලය. (වටිනා සමාගම් අඩුවට මිලදී ගැනීමට හොඳම කාලය මෙයයි).
Portfolio (ආයෝජන කළඹ)
ඔබ සතුව ඇති සියලුම ආයෝජනවල (කොටස්, ඒකක භාර) එකතුවයි.
ඒකක භාර (Unit Trust) සම්බන්ධ වචන
Unit (ඒකකය)
කොටස් වෙළඳපොලේ 'Share' එකක් සේම, ඒකක භාරයක ඔබට හිමි අයිතිය මනින්නේ Unit එකකිනි.
NAV - Net Asset Value (ශුද්ධ වත්කම් වටිනාකම)
මෙය සරලවම ඒකක භාරයේ එක් 'Unit' එකක අද දවසේ මිලයි.
2. මූලික විශ්ලේෂණය: නිවැරදි සමාගම තෝරාගැනීම (Fundamental Analysis)
ඔබ Atrade(ඉදිරි ලිපි වලදි මේ මෘදුකාංගය ගැන කතා කරමු.) යෙදුමෙන් සමාගමක් තෝරාගන්නා විට, එහි දිනපතා වෙනස් වන මිල දිහා පමණක් බලා තීරණ ගන්න එපා. ඒ වෙනුවට පහත සඳහන් මූලික මිණුම් දඬු 4 පරීක්ෂා කර බලන්න:
EPS - Earning Per Share (එක් කොටසකට ඉපැයීම)
මෙයින් කියවෙන්නේ කුමක්ද? සමාගම ඇත්තටම ලාභ ලබනවාද යන්න මෙයින් පෙන්වයි. සමාගමේ මුළු ශුද්ධ ලාභය, වෙළඳපොලේ ඇති මුළු කොටස් ගණනින් බෙදූ විට මෙය ලැබේ.
තෝරාගන්නේ කෙසේද? EPS අගය සෘණ (Negative) නම් ඉන් අදහස් වන්නේ සමාගම පාඩු ලබන බවයි. සෑම විටම ධන (+) අගයක් ඇති, වසරින් වසර EPS අගය වර්ධනය වන සමාගම් තෝරාගන්න.
P/E Ratio - Price to Earnings Ratio (මිල ඉපැයීම් අනුපාතය)
මෙයින් කියවෙන්නේ කුමක්ද? ඔබ මිලදී ගන්නා කොටස "ලාභද? නැත්නම් ගණන් වැඩිද?" යන්න පෙන්වන හොඳම මිනුමයි. (කොටසේ වෙළඳපොල මිල EPS අගයෙන් බෙදූ විට මෙය ලැබේ). උදාහරණයක් ලෙස P/E අගය 5 ක් යනු, එම සමාගම රුපියල් 1 ක ලාභයක් උපයන විට ඔබ ඒ වෙනුවෙන් රුපියල් 5 ක් ගෙවීමට සූදානම් යන්නයි.
තෝරාගන්නේ කෙසේද? සාමාන්යයෙන් P/E අගය අඩු (උදා: 4, 5, 6 වැනි) සමාගම් වල කොටස් මිලදී ගැනීම ලාභදායකය (Undervalued). P/E අගය 20 හෝ 30 වැනි ඉතා ඉහළ අගයක් ගන්නා සමාගම්වල කොටස් මේ මොහොතේ මිලදී ගැනීමට තරම් වටින්නේ නැත (Overvalued).
Dividend Yield (ලාභාංශ අනුපාතය)
මෙයින් කියවෙන්නේ කුමක්ද? ඔබ ආයෝජනය කරන මුදලට සාපේක්ෂව, වසරකට කොපමණ මුදලක් (ප්රතිශතයක් ලෙස) ලාභාංශ ලෙස ඔබේ අතට ලැබෙනවාද යන්නයි.
තෝරාගන්නේ කෙසේද? ඔබට කොටස් මිල ඉහළ යනතුරු බලා සිටිනවාට අමතරව, වසරකට දෙවරක් ස්ථාවර ආදායමක් (Passive Income) අවශ්ය නම් Dividend Yield එක 5% - 10% වැනි ඉහළ අගයක පවතින සමාගම් (උදා: ප්රධාන බැංකු, විදුලි සංදේශ සමාගම්) තෝරාගැනීම ඉතා වැදගත්ය.
NAV per Share (එක් කොටසක ශුද්ධ වත්කම් වටිනාකම)
මෙයින් කියවෙන්නේ කුමක්ද? හෙට උදේ සමාගම වැහුවොත්, එහි ඇති ඉඩම්, ගොඩනැගිලි, මුදල් සියල්ල විකුණා ණයත් ගෙවා දැමූ පසු එක් කොටසකට කොපමණ මුදලක් ඉතිරි වෙනවාද යන්නයි.
තෝරාගන්නේ කෙසේද? යම් සමාගමක NAV අගය රුපියල් 50 ක් වී, නමුත් කොටස් වෙළඳපොලේ අද එහි කොටසක් අලෙවි වෙන්නේ රුපියල් 30 කට නම්, එය හරියට රුපියල් 50 කොළයක් රුපියල් 30 කට මිලදී ගන්නවා වැනි ඉතා ලාභදායී අවස්ථාවකි. අර්බුද කාලවලදී මෙවැනි සමාගම් වෙළඳපොලේ බහුලව දැකගත හැක.
මෙම මූලික මිනුම් දඬු 4 භාවිතා කරමින්, ලංකාවේ ප්රධාන බැංකුවක හෝ සමාගමක (උදාහරණයක් ලෙස) කොටස් මිලදී ගැනීමක් ප්රායෝගිකව විශ්ලේෂණය( Fundamental Analysis කරන අකාරය) කර බලන ආකාරය මීළඟට බලමු.
අපි හිතමු ඔබ Atrade යෙදුම විවෘත කර, ලංකාවේ ප්රධාන පෙළේ සමාගමක් (උදාහරණයක් ලෙස අපි එයට "Lanka Telecom" යැයි කියමු) ගැන පරීක්ෂා කර බලනවා කියා. යෙදුමේ ඒ සමාගම ගැන පහත දත්ත තිබෙනවා යැයි සිතන්න
- දැනට වෙළඳපොල මිල (Current Price): රු. 40 යි.
- EPS (එක් කොටසකට ඉපැයීම): රු. 8 යි.
- ගිය වසරේ ගෙවූ ලාභාංශය (Dividend): රු. 4 යි.
- NAV (ශුද්ධ වත්කම් වටිනාකම): රු. 50 යි.
මේ දත්ත 4 පාවිච්චි කරලා මේක හොඳ ආයෝජනයක්ද නැද්ද කියලා බලමු.
පියවරෙන් පියවර විශ්ලේෂණය
1. P/E අනුපාතය කොහොමද? (ලාභද? පාඩුද?)
ගණනය කරන්නේ: කොටසේ මිල (40) බෙදීම EPS (8) = 5
තේරුම: මේ සමාගමේ P/E අගය 5 යි. ඒ කියන්නේ සමාගම රුපියල් 1 ක ලාභයක් ලබනකොට, ඔබ ඒ වෙනුවෙන් ගෙවන්නේ රුපියල් 5 ක් වැනි ඉතා කුඩා මුදලක්. සාමාන්යයෙන් P/E අගය 10 ට වඩා අඩු සමාගම් කියන්නේ ඉතාමත් ලාභදායී (Undervalued) මිලකට ගන්න තියෙන වටිනා සමාගම්.
තීරණය: ඉතා විශිෂ්ටයි!
2. Dividend Yield එක (ලාභාංශ අනුපාතය) කොහොමද?
ගණනය කරන්නේ: (ලාභාංශය බෙදීම කොටසේ මිල) x 100 --> (4 / 40) x 100 = 10%
ඔබ මේ කොටස් අරගෙන නිකම්ම තියාගෙන හිටියත්, අවුරුද්දකට 10% ක ලාභයක් (පොලියක්) ඔබේ බැංකු ගිණුමටම ලැබෙනවා. මේක සාමාන්ය ස්ථාවර තැන්පතුවකින් ලැබෙනවට වඩා හොඳ ප්රතිශතයක්!
තීරණය: ඉතා විශිෂ්ටයි!
3. මිල සහ වත්කම් (Price vs NAV) සන්සන්දනය
තේරුම: මේ සමාගමේ එක කොටසක සැබෑ වත්කම් වටිනාකම (NAV) රු. 50 යි. ඒ කියන්නේ සමාගම වහලා දැම්මත් රු. 50 ක් ඉතුරුයි. නමුත් අද වෙළඳපොලේ (යුද්ධ/අර්බුද නිසා බය වෙලා) මිනිස්සු මේක විකුණන්නේ රු. 40 ට.
තීරණය: ඒ කියන්නේ රුපියල් 50 ක් වටින දේකට අපි ගෙවන්නේ 40 යි. අපි මේක ගන්නේ Discount (වට්ටම්) මිලකට.
අවසාන නිගමනය
ඉහත කරුණු 3ම සලකා බැලූ විට, මෙම "Lanka Telecom" සමාගමේ කොටස් මිලදී ගෙන දිගුකාලීනව තබා ගැනීම අතිශය සාර්ථක තීරණයක් බව බුද්ධිමත් ආයෝජකයෙකුට වටහා ගත හැක. අර්බුදයක් මැද්දේ අඩුවට කොටස් මිලදී ගන්නවා කියන්නේ මෙන්න මේකටයි.(විශ්ලේෂණය කරන අකාරය පහසුවෙන් පෙන්වා දිමට භාවිත කළ උදාහරණයක් පමණා)
ප්රායෝගික උපදේශය
ඔබේ යෙදුමේ ඇති තිබෙන මුදල් කළඹ ක්රමයෙන් වර්ධනය කරන විට, "මිනිසුන් දිනපතා භාවිතා නොකර බැරි නිෂ්පාදන මොනවාද?" කියා තර්කානුකූලව සිතන්න. අර්බුදයක් ආවත් මිනිසුන් කෑම කනවා (ආහාර සමාගම්), දුරකථන භාවිතා කරනවා (විදුලි සංදේශ), බැංකු ගනුදෙනු කරනවා (මූල්ය ආයතන). එවැනි අංශ වල ඇති, ඉහත කී P/E අගය අඩු සහ ලාභාංශ ගෙවන ශක්තිමත් සමාගම් තෝරාගැනීමෙන් ඔබේ ප්රාග්ධනය කවදාවත් අවදානමක වැටෙන්නේ නැත.
මෙක කියවල ඒකපාරටම ආයොජන කරන්න යන්න නම් ඒපා. මේ ගැන දැනුවත් වෙලා අවබෝධයෙන් වැඩෙට බහිමු.
ඊලග ලිපෙයෙන් හමුවෙමු. මේ ගැන වැඩිදුර අධ්යයනය කරන්න මුලාශ්ර කිහිපයක් පහළින් යොමු කර ඇත.